Trzy skale z segregatora. Risk Matrix 2000 — brytyjska klasyfikacja, którą policzy każdy

Żadnych wywiadów, testów ani ocen klinicznych: Risk Matrix 2000 potrzebuje wyłącznie akt — dat wystąpień przed sądem, wieku i kilku faktów o ofiarach. W Wielkiej Brytanii to od dwóch dekad wspólny język policji, więziennictwa i probacji.

RM2000 (David Thornton) klasyfikuje dorosłych mężczyzn z wyrokiem za przestępstwo seksualne na trzech skalach: S (recydywa seksualna), V (przemoc nieseksualna) i C (ryzyko łączne). Rodowód narzędzia sięga SACJ — ustrukturyzowanego zakotwiczonego osądu klinicznego, który Thornton rozwijał w brytyjskiej służbie więziennej w latach 90. (to ta sama skala, której okrojona wersja weszła do Static-99). RM2000 jest jego w pełni aktuarialnym następcą, ułożonym pod jedno kryterium nadrzędne: policzalność z samych akt przez personel bez przygotowania klinicznego.

Kluczowe pojęcie to „wystąpienie sądowe" (appearance) — jedna data postawienia przed sądem zakończona skazaniem, niezależnie od liczby czynów. To sprytne uproszczenie: liczba dat jest w aktach bezsporna, podczas gdy liczenie pojedynczych czynów zawsze rodzi spory. Cała konstrukcja narzędzia podporządkowana jest tej filozofii — każda pozycja ma definicję rozstrzygalną dokumentem, bez miejsca na „wyczucie".

Dwa kroki skali S

Krok pierwszy: wiek (18–24 = 2 pkt; 25–34 = 1; starsi = 0), wystąpienia za przestępstwa seksualne (od 0 do 3 pkt) i wystąpienia kryminalne ogółem (5+ = 1 pkt). Suma daje kategorię: I niska, II średnia, III wysoka, IV bardzo wysoka. Krok drugi to cztery czynniki obciążające: ofiara męska, ofiara obca, nigdy nieżonaty, czyn bezkontaktowy — dwa lub trzy podnoszą kategorię o jeden stopień, wszystkie cztery o dwa. Skala V (wiek, wystąpienia za przemoc, włamanie) liczy się w jednym kroku, a skala C powstaje z połączenia kategorii S i V.

Dobór pozycji nie jest przypadkowy — instrukcja kodowania dokumentuje proces konstrukcyjny z rzadką szczerością i warto go streścić, bo odpowiada wprost na pytanie „dlaczego akurat te czynniki". Po pierwsze, brytyjskie badania rejestrów (Friendship i wsp.) wykazały, że daty wystąpień sądowych i rodzaje skazań są w aktach wiarygodnie dostępne, a zliczenia pojedynczych zarzutów i skazań — nie; stąd fundament w postaci „appearances", świadomie prostszy niż skomplikowana mieszanka zarzutów i skazań kodowana w RRASOR i Static-99. Po drugie, Thornton postanowił zdefiniować wszystkie zmienne bez pojęcia czynu wskaźnikowego (index offence), które w Static-99 rodziło notoryczne komplikacje kodowe. Po trzecie, konstrukcja szła krokami statystycznymi na próbie nieleczonych sprawców seksualnych zwolnionych z angielsko-walijskich więzień na początku lat 90.: zaczęto od modelu z dwiema tylko zmiennymi (wystąpienia seksualne, wiek przy zwolnieniu), po czym testowano, czy kolejne czynniki z SACJ-Min istotnie poprawiają prognozę — ostał się tylko jeden: ponad cztery wystąpienia za jakiekolwiek przestępstwa. Analogicznie zbudowano skalę V: model wiek + wystąpienia za przemoc, a spośród wielu testowanych dodatków realną moc dołożyła tylko jedna zmienna — „czy kiedykolwiek skazany za włamanie?". Brzmi zaskakująco, ale to czysty empiryzm: włamanie okazało się w danych najlepszym pojedynczym markerem ogólnej kariery kryminalnej, a ta przewiduje przemoc nieseksualną lepiej niż cokolwiek związanego z seksem. Rozdzielenie skal S i V też ma udokumentowany powód: w SACJ-Min pozycje przemocowe „zanieczyszczały" prognozę seksualną — osobne predyktory robią obie rzeczy lepiej niż jeden uniwersalny.

Czynniki obciążające kroku drugiego (ofiara męska, obca, nigdy nieżonaty, czyn bezkontaktowy) to z kolei kondensat metaanaliz predyktorów recydywy seksualnej, przede wszystkim klasycznej pracy Hansona i Bussière z 1998 r. — te same behawioralne ślady utrwalonej dewiacyjności, które spotkaliśmy w Static-99R. Konstrukcja dwustopniowa ma zaś powód praktyczny: krok pierwszy zliczają fakty rejestrowe dostępne każdemu, krok drugi dokłada informacje o ofiarach, które bywają w aktach głębiej — rozdzielenie pozwala w razie potrzeby pracować etapami.

Samo liczenie wystąpień ma jeden niuans, który warto przećwiczyć, bo to najczęstszy błąd kodowania: kolejne wystąpienie liczy się jako odrębne tylko wtedy, gdy późniejszy czyn popełniono już po skazaniu na wcześniejszym wystąpieniu. Przykład: mężczyzna staje przed sądem za trzy napaści popełnione w ciągu roku i zostaje skazany — to jedno wystąpienie seksualne, nie trzy. Jeśli jednak po tym wyroku popełnia nowy czyn i znów staje przed sądem — mamy dwa wystąpienia. Logika jest kryminologicznie precyzyjna: narzędzie nie liczy czynów, lecz cykli „sankcja → powrót do przestępstwa", bo to odporność na sankcję, a nie surowa liczba czynów, jest sygnałem utrwalenia.

Ryc. 1. Względne ryzyko recydywy seksualnej według kategorii skali S — ilustracja rzędu wielkości na podstawie metaanalizy Helmus i wsp. (2013).

Co mówią liczby — trzy skale, trzy różne prawdy

Metaanaliza Helmus, Babchishin i Hansona (2013) zebrała kilkanaście badań (próby od 51 do prawie 5 tysięcy osób, średnia katamneza 7,8 roku) i przyniosła obraz zniuansowany, który warto znać w szczegółach, bo pokazuje, że „narzędzie działa" to zawsze pytanie „na co?". Skala S przewidywała recydywę seksualną z umiarkowaną, zbliżającą się do dużej trafnością (średnie ważone d≈0,67–0,74 — odpowiednik AUC około 0,68–0,70). Skala V przewidywała przemoc nieseksualną znakomicie (d≈0,96–0,98 na blisko 10 tysiącach badanych) — to jeden z najlepszych wyników w całej literaturze aktuarialnej — ale recydywę seksualną słabo (d≈0,26). Skala C wypadała pośrednio na wszystkich frontach. Wniosek interpretacyjny: każdą skalę wolno czytać tylko w jej własnej kategorii wyniku; kategoria V-IV nie mówi nic ponadprzeciętnego o ryzyku seksualnym i odwrotnie. Co ciekawe, trafność była najwyższa w próbach terapeutycznych (d≈0,95) — prawdopodobnie dlatego, że trafiają tam populacje bardziej zróżnicowane pod względem ryzyka.

Metaanaliza celowo nie analizowała kalibracji — czyli tego, jakim bezwzględnym odsetkom recydywy odpowiadają kategorie. Częściowo z powodów metodologicznych (brak zgody, jak kalibrację mierzyć), a częściowo dlatego, że odsetki realnie różnią się między populacjami i okresami. RM2000 świadomie nie publikuje więc uniwersalnych tabel procentowych. Przeznaczenie narzędzia jest inne: koncentrować ograniczone zasoby — miejsca w programach, intensywność dozoru, uwagę policji — na grupach zbiorowo najgroźniejszych. Kto potrzebuje odsetków do raportu, sięga po Static-99R z jego tabelami norm; kto potrzebuje szybkiej, odpornej na spory klasyfikacji dla całego systemu — po RM2000.

Zmierzch standardu? OSP wchodzi do gry

Uczciwy przegląd musi odnotować, że w ojczyźnie narzędzia zaczęła się zmiana warty. Brytyjskie Ministerstwo Sprawiedliwości porównało na dużych danych RM2000/s z nowym predyktorem OSP (OASys Sexual Reoffending Predictor), liczonym automatycznie z systemu oceny skazanych: OSP okazał się nieco lepszy w przewidywaniu kontaktowej recydywy seksualnej, a jego wariant OSP/I — zdecydowanie lepszy w przewidywaniu recydywy związanej z materiałami przedstawiającymi wykorzystywanie dzieci, czyli w kategorii spraw, której lawinowy wzrost jest znakiem czasu, a której RM2000, projektowany w latach 90., dobrze nie obsługuje. Angielsko-walijska probacja przechodzi więc na OSP, choć RM2000 pozostaje w użyciu w policji i w Szkocji. Dla nas to podwójna lekcja: po pierwsze, nawet najlepiej zwalidowane narzędzie starzeje się wraz ze zmianą struktury przestępczości; po drugie, wymiana standardu w dojrzałym systemie odbywa się przez porównawcze badanie na dziesiątkach tysięcy spraw, nie przez modę.

Uwaga na interpretację

Jak każda kotwica aktuarialna, RM2000 nie mierzy zmiany: kategoria wynika z historii, której terapia nie cofnie. Mężczyzna z kategorią IV po dziesięciu latach wzorowej pracy nad sobą formalnie wciąż ma kategorię IV — dlatego w brytyjskiej praktyce RM2000 zawsze występuje w parze z oceną czynników dynamicznych (najczęściej STABLE/ACUTE-2007 lub oceną strukturalną służby probacyjnej). Z tego samego powodu w literaturze od lat toczy się spór o stosowanie kategorii RM2000 w decyzjach quasi-bezterminowych (rejestry, zakazy): kategoria „bardzo wysoka" opisuje grupę, w której — przypomnijmy skalę zjawiska — większość mimo wszystko nie recydywuje, a jej „dożywotni" charakter kłóci się z wiedzą o spadku ryzyka z wiekiem. Irlandzkie badania jakościowe wśród kuratorów używających RM2000 ze STABLE/ACUTE dodają obserwacje z pierwszej ręki, które warto przytoczyć, bo padają z ust praktyków, nie teoretyków. Doceniano „obronną praktykę" (defensible practice) i strukturę: jeden z kuratorów mówił, że narzędzie „wspiera nasze przeczucia", inny — że dziewięć lat wcześniej „nie było nic, więc nie miałeś pojęcia", a teraz „czujesz, że lepiej panujesz nad tym, jakie jest ryzyko". Ale wybrzmiały też trzy powracające obawy. Pierwsza: skoro RM2000 nie wymaga spotkania ze sprawcą, grozi mu degeneracja w „odhaczanie rubryk" (tick-box exercise). Druga, subtelna, a kluczowa: RM2000 przewiduje ponowne skazanie, nie ponowne przestępstwo — a to nie to samo, bo między czynem a skazaniem stoi wykrywalność i wymiar sprawiedliwości; kategoria mówi więc o czymś węższym, niż intuicyjnie się zakłada. Trzecia: gdy wynik kłóci się z zawodową oceną kuratora, rodzi się napięcie — bo narzędzie statyczne z definicji nie zna całej wiedzy prowadzącego o człowieku. Wniosek praktyków był jednomyślny i zbieżny z zaleceniem twórców: RM2000 to pierwszy krok procesu (ustala poziom nadzoru i to, czy w ogóle robić ocenę dynamiczną), a nie jego koniec. Jeden z kuratorów ujął sedno różnicy dosadnie: „[RM2000] nie daje mi podstaw do pracy. Dotyczy jego przeszłych wyroków, rzeczy, których i tak nie zmienię — a ja jestem agentem zmiany; po to są kuratorzy". Kategoria ma otwierać rozmowę o sprawie, nie ją zamykać.

Kiedy RM2000, a kiedy inne narzędzie

Siła RM2000 to bezpretensjonalność: prosty, przezroczysty, policzalny w kwadrans przy segregatorze. W systemie, w którym ocenę robią setki funkcjonariuszy o różnym przygotowaniu, taka prostota bywa cenniejsza niż wyrafinowanie — a dwadzieścia lat brytyjskiej praktyki pokazuje zarówno jej wartość, jak i moment, w którym trzeba umieć powiedzieć: czas na następcę.