Nie licz punktów, waż dowody. VERA-2R — protokół oceny ryzyka ekstremizmu

W ocenie zwykłej przemocy im więcej czynników ryzyka, tym gorzej. U ekstremistów bywa inaczej: wystarczą trzy — ideologia, cel i zdolność — by ryzyko było najwyższe. Dlatego VERA-2R, najszerzej stosowany na świecie protokół oceny ryzyka brutalnego ekstremizmu, nie daje wyniku liczbowego. Daje coś cenniejszego: uporządkowany osąd.

VERA-2R (Violent Extremism Risk Assessment — wersja 2 poprawiona) powstała jako odpowiedź na prosty problem: klasyczne narzędzia oceny ryzyka przemocy, jak HCR-20, nie przystają do sprawców motywowanych ideologicznie. Typowy skazany terrorysta bywa zaprzeczeniem typowego przestępcy z użyciem przemocy: nierzadko wykształcony, bez historii kryminalnej, ze stabilną rodziną i pracą — czyli z kompletem cech, które w klasycznych narzędziach uchodzą za ochronne. Kanadyjska badaczka D. Elaine Pressman zauważyła to już w 2009 r. i opracowała pierwszą wersję VERA dla Public Safety Canada. Wersję drugą kalibrowała wspólnie z Johnem Flocktonem, psychologiem klinicznym australijskiego więzienia o zaostrzonym rygorze w Goulburn, gdzie protokół testowano na osadzonych skazanych za terroryzm. Obecną wersję 2R rozwija i firmuje holenderski Instytut Psychiatrii i Psychologii Sądowej (NIFP), któremu przysługują prawa do narzędzia na terenie Unii Europejskiej.

Protokół obejmuje 34 wskaźniki w pięciu domenach: przekonania, postawy i ideologia (m.in. przywiązanie do ideologii usprawiedliwiającej przemoc, poczucie krzywdy, dehumanizacja wyznaczonych celów, odrzucenie społeczeństwa demokratycznego), kontekst społeczny i zamiar (m.in. kontakt osobisty z ekstremistami, wskazanie celu ataku, wyrażony zamiar, planowanie i przygotowania), historia, działanie i zdolność (m.in. wczesna ekspozycja na ideologię militarną, sieć rodziny i przyjaciół zaangażowanych w ekstremizm, trening paramilitarny, umiejętności organizacyjne i dostęp do finansowania), zaangażowanie i motywacja (od motywacji religijnej przez poszukiwanie statusu, przynależności i ekscytacji po kryminalny oportunizm) oraz czynniki chroniące (m.in. reinterpretacja ideologii, odrzucenie przemocy jako metody, wsparcie rodziny i społeczności). Do tego dochodzi 11 wskaźników dodatkowych — kryminalnych, biograficznych i psychiatrycznych, w tym zaburzenia psychiczne — które celowo wydzielono z części głównej: dokumentują kontekst zdrowotny i biograficzny, ale z założenia nie są traktowane jako przyczyny ekstremizmu i ocenia się je inaczej niż wskaźniki ryzyka.

Jak przebiega ocena

VERA-2R należy do rodziny ustrukturyzowanego osądu profesjonalnego (SPJ). Oceniający — po obowiązkowym dwudniowym szkoleniu certyfikacyjnym z ćwiczeniami na aktach rzeczywistych spraw — gromadzi informacje z możliwie wielu źródeł, ocenia każdy wskaźnik jako niski, umiarkowany lub wysoki, a następnie waży, które wskaźniki są w tej konkretnej sprawie istotne. Kryterium istotności jest potrójne: czynnik odegrał zasadniczą rolę w dotychczasowych zachowaniach ekstremistycznych, może wpływać na zachowania przyszłe, a jego zaadresowanie obniży ryzyko. Na tej podstawie buduje się scenariusze ryzyka (co konkretnie, wobec kogo, w jakich okolicznościach może zrobić ta osoba) i plan zarządzania. Wynik nie jest sumą punktów — końcową ocenę nisko/umiarkowanie/wysoko formułuje człowiek, a protokół zapewnia, że niczego po drodze nie pominął i że każdy element osądu jest udokumentowany dowodowo.

Każdy wskaźnik ocenia się osobno; czynniki chroniące — odwrotnie, bo tu „wysoko" oznacza znaczącą pozytywną zmianę. Siłą protokołu jest pomiar powtarzany: te same wskaźniki ocenione po pół roku pokazują, czy ryzyko rośnie, czy maleje — i czy programy oddziaływań przynoszą skutek. Podręcznik wprost wymaga aktualizacji oceny przy każdej zmianie sytuacji prawnej: przed procesem, przy decyzjach o osadzeniu, przy warunkowym zwolnieniu, w toku dozoru probacyjnego. W Europie przeszkolono już ponad tysiąc specjalistów, a podręcznik istnieje w czterech językach — raport według VERA-2R będzie więc czytelny w Hadze i Berlinie tak samo jak w Poznaniu.

Ryc. 1. Pomiar powtarzany w praktyce: spadek wskaźników ryzyka i wzrost czynników chroniących w kolejnych ocenach (przykład poglądowy).

Dlaczego akurat te wskaźniki

Twórcy podkreślają rozróżnienie, od którego zależy poprawne stosowanie narzędzia: VERA-2R zbudowano na literaturze o brutalnym ekstremizmie i terroryzmie, nie na literaturze o radykalizacji. To nie niuans akademicki. Radykalizacja postaw jest zjawiskiem masowym i w przeważającej części nigdy nie prowadzi do przemocy; wskaźniki wykalibrowane na radykalizacji generowałyby lawinę fałszywych alarmów. Dlatego w domenach głównych dominują czynniki behawioralne i sytuacyjne (kontakt z ekstremistami, przygotowania, trening, zasoby), a nie same poglądy — i dlatego NIFP stanowczo odradza używania VERA-2R jako skriningu osób „podatnych na radykalizację". Do tego służą inne narzędzia (IR46, VAF); VERA-2R jest dla osób, wobec których istnieją już poważne przesłanki związku z przemocą ideologiczną — podejrzanych, oskarżonych, skazanych.

Że ekstremiści rzeczywiście wymagają osobnego instrumentarium, pokazały holenderskie badania walidacyjne: porównanie 33 skazanych terrorystów z 33 skazanymi za pospolite przestępstwa z użyciem przemocy wykazało, że wskaźniki VERA-2R różnicują te grupy, a badanie 66 skazanych terrorystów ocenionych równolegle VERA-2R i HCR-20 V3 dowiodło, że oba narzędzia mierzą co innego — pojęcia ujęte we wskaźnikach VERA-2R nie mają odpowiedników w HCR-20. Klasyczna ocena ryzyka przemocy nie zastąpi więc oceny ekstremistycznej, i odwrotnie.

Sześć kroków, cztery scenariusze

Wartość VERA-2R najlepiej widać nie w liście wskaźników, lecz w tym, co oceniający ma z nimi zrobić. Oficjalne wytyczne pisania raportu rozkładają pracę na sześć kroków — i to one, a nie same pozycje, są sercem metodyki.

Krok 1 — zebrać i udokumentować dowody. Każdą informację przypisuje się do właściwego wskaźnika, ocenia jego nasilenie zgodnie z definicjami kryterialnymi z podręcznika i — co kluczowe — dokumentuje źródło i jego wiarygodność. Brak informacji przy danym wskaźniku też się odnotowuje, wraz z zaleceniem, jak go uzupełnić. To ta sama filozofia „mapy luk", którą spotkaliśmy w IR46: rzetelna ocena mówi także o tym, czego nie wiadomo.

Krok 2 — wyłonić wskaźniki krytyczne. Nie wszystkie 34+ wskaźniki ważą tyle samo w konkretnej sprawie; oceniający wskazuje te o istotnym wpływie na zachowanie ekstremistyczne — i osobno omawia czynniki chroniące. Wytyczne dopuszczają wprost sytuację, w której kilka wskaźników wystarcza do osądu ryzyka. To praktyczne ucieleśnienie zasady z wprowadzenia: u ekstremistów liczy się konfiguracja, nie liczba.

Krok 3 — sformułowanie ryzyka (risk formulation). Z krytycznych wskaźników, czynników chroniących i informacji o zdrowiu psychicznym buduje się narrację: dlaczego ta osoba weszła w przemoc ideologiczną i co podtrzymuje ryzyko. Wskaźniki wolno „klastrować", gdy działają razem — to nie jest sumowanie punktów, lecz opowieść przyczynowa.

Krok 4 — scenariusze ryzyka. Najciekawszy element metodyki. Zamiast jednej prognozy oceniający kreśli kilka realistycznych scenariuszy w czterech wariantach: taki sam (powtórzenie czynu podobnego do poprzedniego), wariant boczny (ten sam człowiek, ale inna broń, metoda czy dobór celu — ewolucja sprawcy), najgorszy (eskalacja ku poważniejszemu czynowi) oraz lepszy (spadek motywacji, czyn łagodniejszy lub jego brak). Ten schemat zmusza do myślenia o przyszłości jako wachlarzu możliwości, nie pojedynczej etykiecie — i wprost włącza scenariusz pozytywny, co chroni przed pesymistycznym dryfem oceny.

Krok 5 — strategie zarządzania ryzykiem wedle zasady ryzyko–potrzeby–responsywność: adresują konkretne scenariusze, skupiają się na wskaźnikach dynamicznych (bo tylko te da się zmienić) i wiążą się z realnymi programami, nadzorem czy ograniczeniami.

Krok 6 — końcowy osąd ryzyka, jawnie osadzony w celu i kontekście oceny, z uwzględnieniem możliwości konstruktywnej reintegracji. Ta sześciostopniowa struktura to zresztą odpowiedź na jeden z zarzutów Corner i Taylor (że metodyka SPJ jest w podręczniku opisana zbyt mgliście) — wytyczne dopisano i doprecyzowano właśnie po to, by proces był odtwarzalny.

Czego uczą liczby — i spór o nie

Holenderskie badania rzetelności z 2023 r., prowadzone przez przeszkolonych oceniających na pełnych aktach sądowych, wykazały zgodność ocen niezależnych ekspertów na poziomie ICC od 0,64 do 0,90 — od dobrej do doskonałej. Niezależne potwierdzenie przyszło z Australii: w badaniu finansowanym przez Criminology Research Council dwoje przeszkolonych oceniających niezależnie i „na ślepo" oceniło 50 osób z bazy danych o zradykalizowanych w Australii. Średnia zgodność dla całego narzędzia wyniosła ICC 0,86, a dla końcowych osądów ryzyka 0,83 — jak na narzędzie oparte na osądzie, wynik bardzo dobry. Badanie ujawniło przy tym słabsze punkty: wskaźnik podatności na wpływ i indoktrynację osiągnął ledwie ICC 0,45 (oceniający nie umieli się zgodzić, czy przywódca grupy może być zarazem „podatny na wpływ"), a wskaźniki motywacji statusowej i korzystania z materiałów ekstremistycznych wypadły umiarkowanie — w obu przypadkach przez nieostre definicje w podręczniku. To praktyczna lekcja dla użytkownika: tam, gdzie podręcznik pozostawia luz interpretacyjny, warto decyzję kodową opisać i uzasadnić szczególnie starannie.

Gorzej wypadł test trafności predykcyjnej. W tej samej próbie australijskiej oceny „wysokiego ryzyka" trafiały w faktycznie brutalnych ekstremistów z czułością 57% i swoistością 69%; AUC wyniosło 0,63 i nie osiągnęło istotności statystycznej. Pięciu sprawców faktycznej przemocy oceniono jako niskie ryzyko. Autorzy lojalnie zastrzegają ograniczenia (mała próba, ocena retrospektywna, dychotomizacja ocen), ale wniosek pozostaje: VERA-2R w świetle dostępnych badań dobrze porządkuje i ujednolica osąd, natomiast nie ma dowodów, że przewiduje. Twórcy zresztą nigdy nie twierdzili inaczej — podręcznik wprost zastrzega, że narzędzie nie prognozuje przyszłych czynów, lecz strukturyzuje dowody pod decyzję eksperta.

Wokół narzędzia wybuchł też pierwszy poważny spór naukowy w tej dziedzinie. W 2021 r. australijskie badaczki Emily Corner i Helen Taylor opublikowały rządowy raport, w którym zarzuciły VERA-2R słabe podstawy teoretyczne i empiryczne, niską zgodność ocen i wątpliwą trafność. Holenderskie ministerstwo sprawiedliwości odpowiedziało formalną repliką, punktującą metodologię raportu: znaczna część oceniających w badaniu nie przeszła obowiązkowego szkolenia, oceny wykonywano na krótkich winietach zamiast na aktach, do narzędzia SPJ przyłożono kryteria właściwe narzędziom aktuarialnym, a wskaźniki dodatkowe (kontekstowe) potraktowano, błędnie, jako fundament oceny ryzyka. Niezależnie od tego, kto ma więcej racji, spór jest pouczający podwójnie. Po pierwsze pokazuje, że wyniki badań nad narzędziami SPJ zależą dramatycznie od tego, czy badacze odtworzyli rzeczywiste warunki stosowania (szkolenie, pełne akta). Po drugie — analiza Corner i Taylor przyniosła obserwację wartą zapamiętania niezależnie od sporu: około 40% czynników VERA-2R opisuje podatność na radykalizację, 29% radykalizację postaw, a tylko 18% bezpośrednio przemoc. To wskazówka interpretacyjna: VERA-2R najlepiej działa jako całościowa analiza osoby i podstawa planu zarządzania, nie jako predyktor zamachu.

Problem częstości bazowej, czyli dlaczego „przewidywanie" tu nie działa

Recydywa terrorystyczna jest zjawiskiem rzadkim — znacznie rzadszym niż recydywa pospolita. Przy tak niskiej częstości bazowej nawet dobry test generuje głównie fałszywe alarmy, a badania trafności predykcyjnej wymagałyby wieloletniej obserwacji ogromnych prób, których w tej populacji po prostu nie ma. Dlatego środek ciężkości VERA-2R leży gdzie indziej: w ustaleniu, co trzeba zmienić i monitorować u konkretnej osoby, a nie czy popełni ona zamach. Odpowiedzią środowiska na głód danych jest Europejska Baza Danych Skazanych Terrorystów (EDT), budowana przez NIFP na podstawie akt sądowych z wielu państw — w miarę jak skazani w europejskich zakładach ekstremiści będą wychodzić na wolność, ich losy pozwolą po raz pierwszy rzetelnie zweryfikować, które wskaźniki naprawdę niosą sygnał predykcyjny. Do tego czasu każdą deklarację o „przewidywaniu terroryzmu" — dowolnym narzędziem — należy traktować z rezerwą.

Badanie użytkowe wśród holenderskich profesjonalistów dodaje wymiar organizacyjny: oceniający chwalą VERA-2R za porządkowanie informacji i wspólny język ryzyka, ale wskazują, że przekazywanie ocen między instytucjami (więzienie → probacja → policja) wymaga standardów dobrej praktyki i szkoleń przypominających. Co więcej, badacze NIFP poszli o piętro wyżej i zbudowali osobne narzędzie — STAR-V — do oceny jakości samych raportów VERA-2R, po czym przyłożyli je do rzeczywistych opinii z Holandii, Belgii i Szwecji. Wynik był pouczający: jakość raportu wyraźnie zależała od kontekstu sądowego, w jakim powstawał (przedprocesowy, penitencjarny, probacyjny), a część opinii wymieniała wskaźniki VERA-2R, nie wplatając ich w końcowe wnioski o ryzyku — czyli używała narzędzia „na pokaz", bez realnej integracji. To druga strona medalu standaryzacji: samo posiadanie dobrego protokołu nie gwarantuje dobrego raportu, jeśli oceniający nie domknie kroków 3–6. Ocena ryzyka jest tak dobra, jak obieg informacji wokół niej — i jak dyscyplina piszącego.

Osobna, praktyczna innowacja NIFP dotyczy odbiorców raportu. Sędzia, prokurator czy dyrektor zakładu nie muszą umieć kodować VERA-2R, ale muszą umieć raport przeczytać — dlatego opracowano dla nich półdniowe „sesje wiedzy", których osią jest pytanie, czego VERA-2R nie dostarcza. Najczęstsze nieporozumienie brzmi: odbiorca oczekuje liczbowego prawdopodobieństwa przyszłej przemocy — czegoś, co dla tej populacji jest po prostu niemożliwe. Uświadomienie tej granicy decydentom jest równie ważne jak sam pomiar, bo to oni podejmują na jego podstawie decyzje o wolności ludzi.

Rodzina VERA i jej mutacje

Ćwierć wieku temu nikt nie oceniał ryzyka ekstremistycznego ustrukturyzowanie; dziś VERA jest de facto punktem odniesienia, wobec którego pozycjonują się wszystkie nowsze narzędzia. Po drodze protokół obrósł rodziną wariantów i zastosowań. Wczesnym testem wiarygodności była analiza Beardsley i Beecha, którzy przyłożyli VERA do pięciu głośnych, dobrze udokumentowanych spraw terrorystycznych i wykazali, że wskaźniki narzędzia sensownie odwzorowują znane trajektorie sprawców. Hiszpański zespół zaproponował CYBERA — rozszerzenie skoncentrowane na śladach cyfrowych radykalizacji (język, aktywność sieciowa), pomyślane jako uzupełnienie oceny VERA tam, gdzie życie osoby toczy się głównie online. Indonezja wdrożyła VERA-2R w systemie penitencjarnym jako pierwsze państwo Azji Południowo-Wschodniej — co ciekawe, tamtejsze doświadczenia pokazały, że największym wyzwaniem nie jest treść wskaźników, lecz zbudowanie obiegu informacji między więziennictwem, policją i programami reintegracyjnymi. Z kolei francuskie porównanie VERA-2 i brytyjskiego ERG 22+ (Herzog-Evans) uwypukliło różnicę filozofii: ERG powstał indukcyjnie z akt więziennych i praktyki klinicznej jednego systemu, VERA — dedukcyjnie z literatury światowej; pierwszy jest ściślej wrośnięty w swój kontekst instytucjonalny, druga łatwiej podróżuje między jurysdykcjami.

Warto też odnotować holenderskie badanie zgodności ocen na poziomie pojedynczych wskaźników (de Bruin i wsp.): większość pozycji osiągnęła zgodność dobrą do doskonałej, ale kilka — w tym korzystanie z materiałów ekstremistycznych i podatność na indoktrynację — wypadło słabo, dokładnie te same, które później sprawiały kłopot oceniającym w Australii. Gdy dwa niezależne zespoły na dwóch kontynentach potykają się o te same wskaźniki, to nie przypadek, lecz precyzyjna mapa tego, co w kolejnej rewizji podręcznika wymaga ostrzejszych definicji.

Profil młodego rekruta

Wobec młodych VERA-2R każe patrzeć na motywacje: przynależność, ekscytację, status i poszukiwanie sensu — oraz na podatność na indoktrynację. Gdy łączą się one z intensywną konsumpcją materiałów ekstremistycznych, a czynniki chroniące (wsparcie rodziny i społeczności) są nisko, powstaje typowy profil młodego rekruta. Dźwignią interwencji jest wtedy odbudowa wsparcia, nie represja. Badania nad drogami wyjścia z ekstremizmu (m.in. prace Bjørgo nad rozbrajaniem zaangażowania) pokazują zresztą, że role w środowisku ekstremistycznym są płynne: „mniej oddani" uczestnicy, motywowani koleżeństwem i poszukiwaniem sensu, mogą z czasem stać się zdeklarowanymi terrorystami — albo, przy dobrym zarządzaniu, wyjść ze środowiska. Pomiar powtarzany VERA-2R jest pomyślany dokładnie pod uchwycenie takich trajektorii.

Kiedy VERA-2R, a kiedy inne narzędzie

W Europie VERA-2R stosują m.in. Holandia, Belgia, Austria, Szwecja i Niemcy; poza nią Kanada i Australia. Projekt DARE upowszechnia protokół jako wspólny język ryzyka w UE i zasila bazę EDT, która ma dać wskaźnikom twarde zaplecze statystyczne. Dla polskiego użytkownika płyną z tego trzy praktyczne wnioski: bez certyfikowanego szkolenia nie ma mowy o rzetelnej ocenie (to nie biurokratyczny wymóg, lecz udokumentowany warunek zgodności ocen); ocena jest tak dobra, jak akta, na których powstała; a jej produktem końcowym ma być plan zarządzania i scenariusze ryzyka — nie etykieta „wysokie/niskie", która sama w sobie niczego nie załatwia.